Perspektywa umiejętności

"Kreatywność jest sztuką rozwiązywania problemów"—Stephen Batchelor ² .

Są takie momenty w życiu praktyka, w których konfrontujemy się z koncepcjami, które rozprężają nasze skupienie na szablonowych metodologiach. Dotyczy to podejść opartych na innych zasadach niż te, które skupiają się wyłącznie na aspektach wydajności (performance). Zbiorem teorii, który pełni taką odświeżającą funkcję, jest perspektywa nabywania umiejętności ruchowych (skill acquisition perspective, SAP). Inspiruję się nią namiętnie i regularnie do niej powracam, celem „dekompresji” własnego, utartego myślenia — by dać sobie oddech na naukę i refleksje nad czymś „większym”.

Zdolności, które gwarantują dalekosiężny sukces i mistrzostwo, nie wiążą się wyłącznie z obowiązującym paradygmatem motoryki spod znaku sił i pozostałych zmiennych, które dają się uchwycić w przewidywalnych laboratoriach siłowni i klinik w krótkiej perspektywie czasu. Częstokroć wiążą się z szerszą optyką doskonalenia wzdłuż całej kariery i sportowej długowieczności, które konwencjonalne metody treningowe wynoszą na poziom uczenia się, nabywania i zapamiętywania umiejętności (skills) niezbędnych do efektywnego i często kreatywnego radzenia sobie z „tamtym” otoczeniem—będącym ostatecznym sprawdzianem różnych prób i wysiłków.

Widzenie ćwiczeń jako zadań (tasks), które „rozwiązuje się”, wyraża mój osobisty styl nauczania, który intuicyjnie omija skrajne przywiązanie do ścisłej techniki i nadmiernej ilości instrukcji zwrotnych. Myśl, by spopularyzować tę niesamowitą wiedzę, kiełkuje we mnie od dawna, jednak ostatnim triggerem był artykuł Williamsa i Hodgesa (2023) ¹ pt. Effective Practice and Instruction: A Skill Acquisition Perspective for Excellence—tworzy on tło dla tez zawartych w niniejszym tekście, które oferują szerszy komentarz i podsumowanie głównych założeń perspektywy nabywania umiejętności.

Rafinacja złota

Nie znam lepszej metafory „osiągania mistrzostwa” niż obróbka złota ³:

Ruda złota—potencjał zawodnika	Ruda złota jest surowcem, w którym cenne zasoby zanieczyszczone są brudną skałą. Wyraża wartość zawodnika i drzemiące talenty, które ukryte są pod skorupą nawyków, kompleksów i niedotrenowania. Wstępem do właściwej obróbki złota jest eksploracja i odkrywanie, wydobywanie ukrytych zdolności, a nie narzucanie gotowej formy i dodawanie czegoś nowego.
Piec—środowisko treningu	Pełen rozkwit atletyzmu wymaga wysokiej temperatury pieca—odpowiednio trudnej i wymagającej praktyki, która stymuluje długofalowe uczenie się w coraz bardziej skomplikowanych sytuacjach ruchowych. Ogień pieca jest symbolem stresu, a stres m.in. obciążenia treningowego, trudności zadań i ilości instrukcji zwrotnych. Dzięki temu cenny metal oddziela się od nieczystości, konsoliduje swoją strukturę i osiąga stan, w którym można go zręcznie formować.
Złotnik—rola trenera	Złotnik nie wytwarza złota, lecz prowadzi proces jego uszlachetniania i nadawania kształtu tak, by odpowiadał realiom sportu. Na końcu poleruje materiał—czynność, którą powtarza co pewien czas, gdy powierzchnia matowieje. Oznacza to, że gotowa „kosztowność” (zawodnik) nie ulega już głębokim przemianom, lecz wymaga stałej troski, by zachować połysk, trwałość i (sportową) doskonałość (excellence).

Przenośnia złota tłumaczy, iż (dobry) trener wciela się bardziej w rolę animatora (facilitator) niż dyktatora i sugeruje, że swobodne wzrastanie zdolności motorycznych jest niczym delikatne i wyważone rzemiosło (sztuka) ⁴. Jeszcze dosadniej opisuje to metafora ogrodnika—wyjaśnia, iż „ogrodnik wcale nie uprawia roślin; przede wszystkim tworzy środowisko dla ich naturalnego rozwoju przez optymalną dawkę światła, wody i odżywienia gleby” ⁵. Podobnie trener: ostatecznie nikogo niczego nie uczy, tylko stwarza warunki, w których sportowiec uczy się samodzielnie.

Mity trenerskie

Zbliżone idee spotka się we współczesnej debacie motoryków, trenerów sportu i badaczy poszukujących najlepszych okoliczności nabywania umiejętności ruchowych, które „rodzą” mistrzów. Konfrontują nas one z mitami dotyczącymi „coachingu”, czyli stylu sportowego nauczania ¹. Mity te zestawione są poniżej:

Demonstracja ćwiczenia/zadania jest zawsze skuteczna w przekazywaniu informacji uczniowi.

Specyficzny, blokowy trening pojedynczej umiejętności jest niezbędny do nauki tej umiejętności.

Informacja zwrotna od trenera powinna być częsta, szczegółowa i udzielana zaraz po wykonaniu umiejętności.

Instruktażowy, nakazowy trening umiejętności jest lepszy niż podejścia oparte na odkrywaniu przez zawodnika.

Umiejętności związane z inteligencją gry nie poddają się treningowi ani nauczaniu.

Wymienione „przesądy trenerskie”—jak twierdzą zwolennicy teorii SAP—nie są poparte dowodami naukowymi i odzwierciedlają skostniałe tradycje, w wielu aspektach oporne na nową i krytyczną wiedzę oraz na zmianę wynikającą z porzucenia autorytarnej pedagogiki. Opisują staroświeckie struktury związków i klubów sportowych oraz „odgórny” styl pracy wielu trenerów ⁶. Ostatnie dekady przyniosły znaczący rozwój teorii i badań stojących za SAP i choć wiedza ta nie została jeszcze w pełni przyswojona przez środowisko, jej dorobek wskazuje na konieczność popularyzacji ⁷. Podczas gdy standardem stało się zatrudnianie specjalistów od 'performance' i biomechaniki, wciąż brakuje miejsca dla metodologów od projektowania praktyki opartej na grze, odkryciach i ograniczeniach, które w przeciwieństwie do chwilowej wydajności, faworyzują dalekosiężne uczenie się ¹.

Miara sukcesu

Trenerzy powinni uważać, aby nie mylić chwilowego sukcesu z rzeczywistym postępem.

Wydajność motoryczna odzwierciedla aktualne zachowanie w trakcie sesji, podczas gdy uczenie się oznacza trwałą poprawę wykraczającą poza chwilowe warunki. Częste instrukcje techniczne, zmasowane powtórzenia (tego samego zadania) i stały feedback mogą poprawić krótkoterminowy performance, jednak praktyka zmienna, otwarta, zaskakująca, szokowa i przypadkowa, tym bardziej skąpa w informacje zwrotne może pobudzić głębsze uczenie się i transfer z treningu na zawody ⁸.

Pomiar uczenia się wymaga stosowania tzw. wskaźników retencji, mierzonych w dłuższej perspektywie czasu. Wyrażają one (czysto teoretycznie) „ilości skillów”, które zachowały się po okresie przerwy, odpoczynku i snu, by sprawdzić, jak trwała jest pamięć. Myślenie ilościowe może jednak ograniczać pełen obraz, ponieważ w domenie umiejętności „liczy się” także jakość: płynniejszy ruch (flow) i sprawniejsze podejmowanie decyzji, które nie tylko mogą prowadzić do lepszych rezultatów, lecz także do mniejszej liczby kontuzji. Jeśli pozytywne wyniki obserwujemy dodatkowo w środowisku o fizycznych, emocjonalnych i poznawczych cechach rywalizacji, wzmocni to efekt przenoszenia—żartobliwie nazywany „mitycznym transferem”. Poza próbą wyśmiania sygnalizuje on trudność, z jaką oblicza się długofalowy efekt uczenia się ⁹.

Brak standardów pomiaru uczenia się w długim horyzoncie czasu jest zarazem wyzwaniem i szansą. Coraz częstsze włączanie danych terenowych (on-field) z mierników GPS, czujników inercyjnych (IMU), systemów kamer optycznych oraz analizy wideo w czasie rzeczywistym stwarza warunki do oceny nie tylko wyników i wydajności, lecz również samego procesu: jak zawodnik się poruszał, jakie podejmował decyzje, jak reagował na przeciwnika, ile wykonał eksplozywnych wysiłków, jak często zmieniał kierunek itd. Uchwycenie często nieliniowej dynamiki tych zachowań może podpowiedzieć, jaki rodzaj treningu jest najbardziej adekwatny—bez utraty realizmu sportowego i przy zachowaniu optymalnego poziomu trudności.

W tę przestrzeń wsparcia klubów i organizacji doskonale wpisują się współczesne rozwiązania z zakresu data science i sztucznej inteligencji, które ułatwiają praktykom podejmowanie trafniejszych decyzji. Najnowsze badania wskazują, że uczenie maszynowe, dla przykładu, potrafi identyfikować nieoczywiste wskaźniki umiejętności i predyktory rozwoju zawodnika w warunkach zespołowych ¹⁰, czego tradycyjne zespoły analityków mogłyby nie wychwycić. W zależności od obserwowanych zmian w zachowaniach boiskowych, model może sugerować modyfikacje celów treningowych, powierzchni małych gier, czasu reakcji, dodanie ograniczeń czy zwiększenie intensywności. Takie podejście (przypomnę: czysto teoretycznie) pozwala precyzyjniej kształtować balans między wyzwaniem, powtarzalnością i specyfiką dla każdego zawodnika—a to właśnie stanowi istotę skutecznego nabywania umiejętności.

10.000 godzin

W 1993 roku K. Anders Ericsson i wsp. zaproponowali tezę, że najzdolniejsi skrzypkowie poświęcali ok. 10.000 godzin na praktykę, by w wieku 20 lat dojść do wzniosłego momentu tzw. ekspertyzy (expertise) ¹¹. Dość powiedzieć, że zasada ta bywa adekwatna również w sporcie, choć może nadmiernie upraszczać zawiłości mechanizmów nauki motorycznej. Samo rutynowe „klepanie” roboczogodzin nie przyniesie korzyści jeśli praktyka nie będzie oparta na znajomości docelowych wymagań—co najwyżej doprowadzi do stagnacji ¹².

Nauczyciele sportu często podkreślają, jak ważna jest siła charakteru ucznia (przyszłego mistrza), nazywana złotymi cechami nastawienia mentalnego (mindset). Określają ją pasja, wytrwałość (grit) oraz—co kluczowe w kontekście omawianych poglądów—otwartość na naukę z popełnianych błędów ⁵. Współcześnie spekuluje się, na ile ta ostatnia cecha jest wrodzona, a na ile nabywana w środowisku (piecu), które akceptuje błędy jako bezcenne źródło refleksji ¹³. W myśl zasady, że „spokojne morze nigdy nie wytrenowało wprawnego marynarza”, zawodnik musi kiedyś wyjść z siłowni i szatni i stanąć na murawie. Im bardziej wciela się w „łódź na sztormie”, tym lepiej dla jego/jej nauki. Istnieją badania, które podkreślają znaczenie „szlachetnej” wytrwałości, lecz upominają, że mistrzostwo nie pojawi się bez zwykłej, prostej sumienności ¹⁴. Splot takich warunków może sprawić, że osoba ujarzmi arenę walki znacznie szybciej niż w podręcznikowych 10k godzin ¹⁵. To samo dotyczy gry na instrumencie czy nauki języka obcego ¹⁶.

Prostota perspektywy SAP jest jednak pozorna. Nie pomaga badaczom sportu tak jednoznacznie wyjaśnić fenomenu GOAT-ów: „najwspanialszych sportowców wszech czasów” (greatest of all time), a dokładnie tego, jak to się stało, że przez tak długi czas dominowali na podium ¹⁷. Badania zazwyczaj nie są o nieśmiertelnych mistrzach, lecz sportowcach przeciętnych (choć wciąż dobrych i niezbędnych), a idee, jakkolwiek piękne w swojej próbie opisu „sztuki” trenerskiej, są raczej pożytecznym ćwiczeniem z wyobraźni ¹⁸. Cechy osobnicze, obszar psyche i „mentalu” pozostają przy tym obszarem nie zawsze w zasięgu trenerskich kompetencji, dlatego skupmy się na tym, co możemy rzeczywiście kształtować i kontrolować.

Deliberate practice

Praktyka celowa lub przemyślana (deliberate practice) to trening umiejętności sportowych wysokiej–jakości (nie ilości), w którym trudność przewyższa aktualne możliwości ćwiczącego. Warunki zbyt łatwe ograniczają uczenie się, a zbyt trudne prowadzą do przeciążenia. Częste powtórzenia identycznych zadań treningowych (drills) mogą poprawić technikę, lecz brakuje im poznawczego i emocjonalnego „smaku” końcowego wyzwania. Z kolei zbyt złożone lub nadmiernie stresujące scenariusze mogą przekroczyć aktualne możliwości zawodnika, prowadząc do spadku jakości uczenia się. Efektywny trening mieści się więc w strefie, w której praktyka pozostaje wymagająca, reprezentatywna i adekwatna do wymogów rywalizacji:

Diagram 1. Ciągłość praktyki podstawie modelu SAFE (skill acquisition framework for excellence) ¹.

Praktyka doskonaląca i przemyślana powinna możliwie wiernie odzwierciedlać warunki rywalizacji oraz stawiać przed zawodnikiem odpowiednie wyzwania. Gdy specyficzność zadań względem realiów zawodów jest niska, transfer umiejętności praktycznie nie zachodzi—to obszar, którego należy unikać; podobnie jak ćwiczeń nadmiernie złożonych, które przytłaczają zawodnika swoim poziomem trudności. Wraz ze wzrostem „specyfiki” rośnie szansa na rzeczywiste przeniesienie nabytych skilli do gry, a trener zyskuje możliwość precyzyjnego regulowania poziomu trudności w zależności od celu treningu. Zbyt proste drille, w których zawodnik powtarza to, co już potrafi, mieszczą się w strefie podtrzymania (maintenance)—mogą być użyteczne okresowo, lecz nie powinny stanowić podstawy procesu doskonalenia.

Granice kreatywności

Punkt widzenia, jaki oferuje SAP, stanowi otwartą krytykę podejść generycznych, które w realiach sportowych mają ograniczone zastosowanie. Przygotowanie motoryczne to nie CrossFit, bodybuilding ani nawet prosty trening siłowy, w którym wartości %·RM są jedyną propozycją progresji trudności ćwiczeń. 'Skill acquisition perspective' wyraża więc coś, co „nie mieści się w głowach” większości specjalistów od motoryki człowieka—nie tylko w kontekście sterowania otoczeniem zewnętrznym, lecz także „obróbki” procesu doskonalenia zdolności techniczno–taktycznych.

Kto wie, ten wie: trzeba być w danym sporcie, by naprawdę rozumieć, które adaptacje mają charakter specyficzny, a które pozostają ogólne. Jeśli dodatkowo zaufamy rzetelnym badaniom i praktykom, że warto oddawać zawodnikom sprawczość (agenturę), zachęcając ich do samoregulacji oraz wyciągania wniosków z potknięć, urazów i porażek—wówczas zaczynamy myśleć o sporcie w sposób naprawdę nowoczesny.

Perspektywę umiejętności jednak łatwo błędnie zinterpretować. Można też zacząć używać jej dogmatycznie, np. do negowania metod prostych, ogólnych, łatwych do pomiaru i o niskim poziomie specyfiki. Spontaniczne umiejętności ruchowe będą miały niewielki sens w kulturystyce. Czysty trening siłowy zyskuje właśnie na kumulacji zmęczenia—monotonnych, powtarzalnych bojów siłowych. Pacjenci z potrzebą poprawy wydolności i metabolizmu mają po prostu ruszać się jak najwięcej, bez prób osiągania stanu 'flow' w i tak już ograniczonych ruchach. W rehabilitacji sportowej nie oddaje się pacjentowi autonomii do samodzielnych prób i błędów, zwłaszcza we wczesnych fazach usprawniania.

Nawet zabawy mające na celu pierwszy kontakt z piłką są tylko zabawą, a finezyjne drille poznawcze z kultury movementu, w których ćwiczący unika piłeczki na sznurku, są raczej zajawką—formą ekspresji, która przeważnie nie uczy niczego szczególnego (ani w kontekście sportu, ani życia). Poza tym, nie wszystkie kompensacje i błędy ruchowe są źródłem nauki. Niektóre wynikają po prostu z kontuzji, często przewlekle niedoleczonych, które należy korygować tradycyjnymi ćwiczeniami rehabilitacyjnymi.

Niespecyficzny trening również może być przemyślany. Izolowany trening siłowy—na przykład ukierunkowany na miejsce przeciążenia—wzmocni daną okolicę, zmniejszy ból i sprawi, że osoba będzie mogła robić więcej „tam”, na zewnątrz. Granice kreatywności to granica, której nie warto przekraczać, by nie popaść w anarchię. To także apel o to, jak ważne jest myślenie integralne, oparte na dialektyce przeciwieństw, w którym perspektywa nabywania umiejętności staje się (jedynie lub aż) światopoglądem poszerzającym konwencjonalne metodologie.

Dlatego „przemyślane” zawsze powinno znaczyć także „racjonalne”, by samo nie stało się mitem ¹⁹.

Przeczytaj więcej

1. Williams AM, Hodges NJ. Effective Practice and Instruction: A Skill Acquisition Perspective for Excellence. Journal of Sports Sciences (2023). OTWARTY DOSTĘP—artykuł ten stanowi główny punkt odniesienia dla treści zawartych w niniejszym eseju; mój komentarz jest otwartym, aczkolwiek też krytycznym dodatkiem do jego założeń.
   

2. Batchelor S. Buddha, Socrates, and Us: Ethical Living in Uncertain Times. Yale University Press (2025).

3. Przenośnia złota jest moim, autorskim pomysłem, który odnosi się do konceptów spotykanych w literaturze SAP.

4. Otte FW et al. When and How to Provide Feedback and Instructions to Athletes?—How Sport Psychology and Pedagogy Insights Can Improve Coaching Interventions to Enhance Self–Regulation in Training. Frontiers in Psychology (2020). OTWARTY DOSTĘP.

5. Liebenson C. Functional Training Handbook. Wolters Kluwer Health (2014)—rozdział o perspektywie SAP.

6. Stone J. et al. Exploring Sport Coaches’ Experiences of Using a Contemporary Pedagogical Approach to Coaching: An International Perspective. Qualitiative Research in Sport (2020). OTWARTY DOSTĘP.

7. Choo L et al. Skill Acquisition Interventions for the Learning of Sports–Related Skills: A Scoping Review of Randomised Controlled Trials. Psychology of Sport and Exercise (2024). OTWARTY DOSTĘP.

8. Soderstrom NC. Learning Versus Performance: An Integrative Review. Perspectives on Psychological Science (2025).

9. Czyż SH et al. High Contextual Interference Improves Retention in Motor Learning: Systematic Review and Meta–Analysis. Nature (2024). OTWARTY DOSTĘP.

10. Davis J et al. Methodology and Evaluation in Sports Analytics: Challenges, Approaches and Lessons Learned. Machine Learning (2024). OTWARTY DOSTĘP.

11. Ericsson KA et al. The Role of Deliberate Practice in the Acquisition of Expert Performance. Psychological Review (1993).

12. Davids K et al. Expert Performance in Sport: An Ecological Dynamics Perspective. Handbook of Sport Expertise (2015).

13. McNeil D et al. Examining the Importance of Athletic Mindset Profiles for Level of Sport Performance and Coping. International Journal of Sport and Exercise Psychology (2023). OTWARTY DOSTĘP.

14. Credé M et al. Much Ado About Grit: A Meta-Analytic Synthesis of the Grit Literature. Journal of Personality and Social Psychology (2016). OTWARTY DOSTĘP.

15. Macnamara BN et al. Deliberate Practice and Performance in Music, Games, Sports, Education and Professions: A Meta–Analysis. Psychological Science (2014).

16. Ericsson KA et al. The Cambridge Handbook of Expertise and Expert Performance. 2nd Edition. Cambridge University Press (2018).

17. Baker J et al. Innate Talent in Sport: Separating Myth From Reality. Current Issues in Sport Science (2018).

18. Williams AM et al. Skill Acquisition in Sport. Research, Theory and Practice. 3rd Edition. Routledge Tylor & Francis Group (2020).

19. Whitehead A. Myths of Sport Coaching. Sequoia Books (2021)—fragment o 'deliberate practice'.

Wzbogać dyskusję

Zareaguj na idee zawarte w powyższym tekście, pisząc na: me@pawelkrotki.com.