Wieczny beta

„Lis zna wiele rzeczy, a jeż trzyma się jednej wielkiej idei”—Philip E. Tetlock.

Odniesienie do lisa i jeża pochodzi od Phila Tetlocka—profesora, który od lat 80. konsekwentnie kwestionuje trafność głośnych prognoz i udowadnia, że „gwiazdy” analityki bywają „tak samo trafne jak szympans rzucający lotkami do tarczy”. W centrum jego zainteresowań znajduje się poszukiwanie cech, które opisują tzw. superforecasterów—osoby wyróżniające się trzeźwym osądem i trafnym przewidywaniem przyszłości ¹.

Od proroka ...

Na początek mała lekcja historii: kiedy w 1940 roku rozpoczął się Blitz, w społeczeństwie alianckim funkcjonował jeden z największych przedwojennych lęków—że „bombardowania Londynu złamią ducha Brytyjczyków”. Badania morale i późniejsze opracowania pokazywały raczej wzrost odporności, narastającą solidarność i zdolność adaptacji ². Podobnie dziś: na wschodzie Ukrainy „bzyczenie” dronów stało się elementem codziennego życia, a Kijów nie składa broni jak zakładano na początku. Wręcz przeciwnie, głośno mówi, że „nie ma mowy o oddawaniu zajętych terenów”, tym bardziej zgody na zgniły pokój, a chęć dołączenia do Zachodu jest silniejsza niż przed początkiem wojny ³.

Złe rozpoznanie sytuacji, arogancja i brawura decydentów, a także ich doradców, wpływają w tym przypadku na zniekształcone szacunki i niecelne predykcje co do przyszłości.

... do Tetlocka

Tetlock systematycznie udowadnia, iż najlepsi prognostycy wcale nie muszą należeć do homogenicznej elity autorytetów—takich, na których patrzymy przez pryzmat specjalistycznej tożsamości, pewności siebie, rozgłosu czy, powiedzielibyśmy dzisiaj: „zasięgów”. W realiach nauk społecznych i politycznych, będących obszarem badań Tetlocka, grupa ta okazuje się zaskakująco różnorodna: od gospodyń domowych, przez pracowników biurowych, aż po profesorów matematyki. Są to zwykle osoby inteligentne, powyżej średniej, ale rzadko genialne w potocznym rozumieniu tego słowa. Ważniejsze od samej inteligencji okazuje się nastawienie umysłowe: superprognosta nie opiera się na jednej, wielkiej idei, lecz zakłada, że świat jest zbyt złożony, by dało się go sprowadzić do pojedynczego hasła. Nie jest „patriotą” pojedynczej koncepcji, której honorowo broni za wszelką cenę i nawet do własnego obszaru zainteresowań podchodzi (samo)krytycznie ⁴.

Co najważniejsze, jest „wiecznym betą” (perpetual beta) i mimo zebranego dorobku doświadczeń unika butnej postawy alfy, tkwiącej w złudnym przekonaniu, że wszystko wie najlepiej. Zamiast tego przez cały czas uczciwie przyznaje, że pomimo własnych, systematycznych obserwacji, dających pewne, powtarzalne efekty, nadal „ślizga się po powierzchni” (złożoności świata), co stymuluje naukę i aktualizowanie osobistych przekonań ⁵.

Futurologia

Badania Tetlocka i jego zespołu nie negują wartości wiedzy eksperckiej jako takiej.

Wręcz przeciwnie, podpowiadają, jakie cechy opisują wybitnych „futurologów" (Tabela 1), potrafiących skuteczniej przewidywać przyszłość, przynajmniej w krótkim horyzoncie czasowym ¹. Wymiar czasu jest bowiem największym ograniczeniem trafnego rokowania, ponieważ im dalej staramy się „wybiegać" do przodu, tym bardziej ekspertyza przypomina przepowiednie Nostradamusa ⁶. Okazuje się bowiem, że to proste modele statystyczne lepiej radzą sobie z rozwiązywaniem problemów długoterminowych, niż interpretacja ekspercka ⁷, która w przypadku najlepszych forecasterów wyjaśnia jedynie około 20% całkowitej wariancji wyników—znacznie mniej, niż intuicyjnie oczekiwalibyśmy od „uznanych” ekspertów ⁴. 

Krytycznym czynnikiem zaburzającym osąd jest nadmierna pewność siebie (overconfidence). Najlepiej skalibrowane tezy mogą mieć rzeczywistą trafność ok. 68%, choć zbyt duża stanowczość może zwiększyć ryzyko błędu ⁹. Dlatego o precyzji domysłów decyduje bardziej styl myślenia niż sama ekspercka etykieta. Prowadzi to do jednego z bardziej kontrowersyjnych wniosków formułowanych przez Tetlocka: markery prestiżu, takie jak doktorat czy specjalizacja, okazują się podrzędne wobec stylu myślenia ¹⁰. Źródłem problemów może być także samo środowisko eksperckie, które nie selekcjonuje wybitnych prognostyków na podstawie scoringu celności stawianych tez. Może też cechować się oporem wobec pracy zespołowej, gdyż egotyczni specjaliści (pragnąc tego samego) wchodzą często ze sobą w konflikt ¹¹.

1.	ZDROWY SCEPTYCYZM
Nastawienie polegające na utrzymywaniu poznawczego dystansu wobec własnego przedmiotu zainteresowania. Unikanie nadmiernej fascynacji pojedynczą ideą, rozumienie jej użyteczności i ograniczeń oraz odporność na roszczenia uniwersalności (generalisation claims), czyli przekonanie, że dana koncepcja „tłumaczy wszystko”.
2.	POKORA EPISTEMICZNA
Superforecasterzy czują się komfortowo w niepewności i unikają kategorycznego „na pewno”. Uznają, że wiedza o świecie jest zawsze trochę niepełna, dlatego formułują sądy w kategoriach prawdopodobieństwa i warunków brzegowych, a nie retorycznej pewności.
3.	AKTYWNA OTWARTOŚĆ
Gotowość do poszukiwania informacji, które nie potwierdzają własnej tezy, lecz mogą ją osłabić lub zmodyfikować—nawet jeśli konfrontacja z takimi informacjami wiąże się z psychicznym dyskomfortem.
4.	(TYTUŁOWY) WIECZNY BETA
Traktowanie własnych sądów jako roboczych hipotez, a nie tożsamościowych deklaracji. Świetni prognostycy aktualizują własne założenia w czasie rzeczywistym, bacznie obserwując „napływ" nowych danych.
5.	MYŚLENIE GRANULARNE
Zdolność do rozbijania złożonych pytań na mniejsze komponenty i przekładania założeń jakościowych na precyzyjne szacunki prawdopodobieństwa. Zamiast myśleć „czarne” lub „białe”, superforecasterzy operują skalą i zakresem wiarygodności, na podstawie których wyprzedzają zdarzenia, które wydają się nieuniknione.
6.	WYSIŁEK POZNAWCZY
Skłonność do głębokiego namysłu, szukania wartościowych źródeł danych, porównywania perspektyw i traktowania prognozowania jako zadania wymagającego wysiłku. Wyróżnikiem jest także motywacja do bycia trafnym oraz sama przyjemność z rozwiązywania gier i łamigłówek.

Tabela 1. Ramy myślenia przewidującego, pomagające zachować dystans, porządkować niepewność i temperować osobiste zapędy do stawiania odważnych osądów—wywodzące się z nauk społeczno–politycznych ¹. Następny akapit stanowi próbę ich „przeniesienia" na nauki o sporcie i zdrowiu człowieka.

Przyszłe wybory

Skoro usprawnianie i trenowanie daje się łatwo odnosić do metafory „poligonu” idei, to być może tym, co powinno wyróżniać dobrego klinicystę i trenera, jest wspomniana postawa „lisa”—odpornego na trendy, które wraz ze swoimi wielkimi obietnicami przychodzą i odchodzą z każdą kolejną dekadą. Każdy wprawny praktyk w którymś momencie kariery widzi, jak ważne jest spójne wnioskowanie kliniczne—nie tylko w kontekście diagnozy, czyli tego, co było i co już jest, lecz także rokowań na jutro i profilaktyki na całe życie. Pytania: „co mi jest?”, „jak to leczyć?” oraz „kiedy wyzdrowieję?” (o ile w ogóle jest to wyleczalne) to chleb powszedni medyków ¹².

Wraz z obiektywizacją procesów monitorowania zawodnika rośnie znaczenie spoglądania w „szklaną kulę” danych, ich interpretowania i udzielania właściwych przypuszczeń na temat tego, „kiedy mogę zacząć biegać po urazie?”, „jaką taktykę przyjąć na nadchodzący mecz?” czy też „jakich skoków lub liftów uczyć na siłowni?” ¹³. Pytania skierowane ku obszarom (niezrealizowanego) potencjału motorycznego, podwyższonego ryzyka kontuzji lub wątpliwości wokół samej diagnozy to przykłady wysiłków determinujących przyszłe wybory praktyków ¹⁴. Prognozowanie to nie tylko standard współczesnej rehabilitacji i sportu, lecz także oczekiwanie stawiane profesjonalistom, by formułowali coraz bardziej wyraziste scenariusze losów, które mają nadejść—udzielane rozsądnie, acz polemicznie, ponieważ modelowanie zdarzeń w długiej perspektywie czasu—niezależnie od własnej stanowczości—możliwe jest tylko wstecznie, a nie do przodu ¹⁵.

W tym sensie niezbędna jest zwinność „lisa”, jego zdolność do łączenia kropek i mądrość dostrzegania przelotnych, chwilowych okoliczności, które mają znaczenie i mogą powodować lub wykluczać przyszłe zmiany.

Podsumowanie

Przytoczona argumentacja przesuwa środek ciężkości z dumnej figury eksperckiej na zgrabny styl myślenia, który jest w stanie tworzyć—czysto teoretycznie—trafniejsze predykcje przy minimalnie możliwym błędzie. Dorobek Tetlocka otrzeźwia zbyt odważne opinie i obnaża prognozy „wielkich znawców” geopolityki, klimatu, medycyny czy sportu, którzy całkowicie na serio i bez cienia poczucia humoru wymachują nam przed nosem swoją wielką wykładnią ¹⁶.

Czy istnieją jednak wyjątki od reguły Tetlocka—czy istnieją okoliczności, w których opłaca się być przysłowiowym „jeżem”? Otóż sprawy fundamentalne, takie jak edukacja, kompetencje medyczne, evidence–based practice czy dobro pacjenta, to obszary, których warto bronić za wszelką cenę ¹⁷—podobnie jak wolności słowa, praworządności, demokracji czy nienaruszalności granic ¹⁸. Ponadto, aby stać się superforecasterem (a wiemy już, że to najnowszy trend) niezbędny jest pewien bazowy zakres kompetencji: coś pomiędzy myśleniem analitycznym a krytycznym.

Sceptycy postulatów Tetlocka dowodzą, iż samo „myślenie” niewiele się nada, jeśli ktoś nie rozumie rachunku prawdopodobieństwa, nie ma ścisłego obycia, nie potrafi poprawnie diagnozować i kompletnie nie pojmuje znaczenia profesjonalnego kontekstu. Prognozowanie jest zatem czymś co następuje po zorientowaniu się „co się dzieje?”, bo bez trafnej ewaluacji, nie będzie dobrego przewidywania ¹⁹. No bo w jaki sposób profesor matematyki może trafniej przepowiadać przyszłość w kontekście, na przykład, zdrowia niż lekarz—może i dumny—ale taki, który poznał wszystkie niuanse swojej wąskiej praktyki podczas wieloletniej specjalizacji, zwłaszcza jeśli na szali leży kariera sportowa lub życie pacjenta?

Przeczytaj więcej

¹ Tetlock PE. Superforecasting: The Art and Science of Prediction. Macmillan Publishers (2016).

² Jones E et al. Civilian Morale During the Second World War: Responses to Air Raids Re–examined. Social History of Medicine (2004).

³ Raport badań społecznych opracowany przez Razumkow Centre (2024). OTWARTY DOSTĘP.

⁴ Tetlock PE. Expert Political Judgment: How Good Is It? How Can We Know? Princeton University Press (2005).

⁵ Atasanov P et al. Small Steps to Accuracy: Incremental Belief Updaters are Better Forecasters. Organizational Behavior and Human Decision Processes (2020).

⁶ Tetlock PE et al. Long–Range Subjective–Probability Forecasts of Slow–Motion Variables in World Politics: Exploring Limits on Expert Judgment. Futures & Foresight Science (2023).

⁷ Mandel D et al. A Quantitative Assessment of the Quality of Strategic Intelligence Forecasts. Defence Research and Developmend Canada (2014).

⁸ Mandel DR et al. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (2014). OTWART DOSTĘP.

⁹ Mandel DR et al. Accuracy of Forecasts in Strategic Intelligence. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America OTWARTY DOSTĘP.

¹⁰ Mellers BA et al. The Psychology of Intelligence Analysis: Drivers of Prediction Accuracy in World Politics. Journal of Experimental Psychology: Applied (2015).

¹¹ Tetlock PE et al.Intelligent Management of Intelligence Agencies: Beyond Accountability Ping–Pong. American Psychology (2011).

¹² Bullock GS et al. Clinical Prediction Models in Sports Medicine: A Guide for Clinicians and Researchers. Journal of Orthopaedic and Sports Physical Therapy (2021).

¹³ Gabbett TJ et al. The Athlete Monitoring Cycle: A Practical Guide to Interpreting and Applying Training Monitoring Data. British Journal of Sports Medicine (2017). OTWARTY DOSTĘP.

¹⁴ Ruddy JD et al. Modeling the Risk of Team Sport Injuries: A Narrative Review. Frontiers of Physiology (2019). OTWARTY DOSTĘP.

¹⁵ Yung KK et al. Judgement and Decision Making in Clinical and Return-to-Sports Decision Making: A Narrative Review. Sports Medicine (2015). OTWARTY DOSTĘP.

¹⁶ Mellers B et al. Identifying and Cultivating Superforecasters as a Method of Improving Probabilistic Predictions. Association of Psychological Science (2015).

¹⁷ Sackett DL et al. Evidence–Based Medicine: How to Practice and Teach EBM. 2nd ed. Edinburgh: Churchill Livingstone (2000).

¹⁸ United Nations. Universal Declaration of Human Rights. New York: United Nations (1948).

¹⁹ Keil FC. When and Why do Hedgehogs and Foxes Differ? Critical Review (2011). OTWARTY DOSTĘP.